RI&E en PSA: wat heeft de OR ermee te maken?

Door: Ursula Willemse en Marijn Koole

Een veilige en gezonde werkomgeving is niet alleen een verantwoordelijkheid van de werkgever. Ook de ondernemingsraad heeft daarbij een belangrijke rol. De RI&E – de Risico-Inventarisatie en -Evaluatie – vormt daarbij een belangrijk uitgangspunt. Toch is het voor OR-leden niet altijd meteen duidelijk wat ze er precies mee moeten. Wat staat er eigenlijk in zo’n RI&E, hoe actueel moet die zijn en welke rol heeft de OR bij het beoordelen en volgen ervan?

Een onderwerp dat daarbij steeds belangrijker wordt, is psychosociale arbeidsbelasting, vaak afgekort tot PSA. Denk aan werkdruk, pesten, agressie, discriminatie, seksuele intimidatie en andere factoren die kunnen leiden tot stress, verzuim en uitval. Risico’s die lang niet altijd zichtbaar zijn, maar wel grote gevolgen kunnen hebben voor medewerkers én voor de organisatie.

Juist omdat de OR dicht bij de medewerkers staat én in gesprek is met de bestuurder, kan hij een belangrijke schakel zijn tussen wat op papier staat en wat er in de praktijk wordt ervaren.

In dit artikel leggen Ursula Willemse en Marijn Koole uit wat RI&E en PSA betekenen, welke rechten en mogelijkheden de OR heeft en vooral: hoe je als ondernemingsraad deze onderwerpen praktisch kunt gebruiken om veilig, gezond én prettig werken binnen de organisatie te bevorderen.

RI&E en PSA. Twee afkortingen waar je als OR vroeg of laat mee te maken krijgt. En niet voor niets termen waar online veel op wordt gezocht. Maar waar hebben we het eigenlijk over? En vooral: wat kun je er als OR mee?

De RI&E staat voor Risico-Inventarisatie en -Evaluatie. Iedere werkgever moet in kaart brengen welke risico’s medewerkers tijdens hun werk lopen. Niet alleen of je van een trap kunt vallen, te zwaar tilt of achter een verkeerd ingesteld bureau zit, maar álle risico’s die invloed kunnen hebben op veilig en gezond werken.

Bij die RI&E hoort ook een plan van aanpak. Daarin staat wat de werkgever gaat doen om de gevonden risico’s te voorkomen of te verminderen. Want alleen constateren dat iets niet goed gaat, daar heeft natuurlijk niemand iets aan.

En dan PSA: psychosociale arbeidsbelasting. Een behoorlijke mond vol, maar eigenlijk gaat het over iets heel herkenbaars: factoren in het werk waardoor mensen stress kunnen ervaren. Denk aan te hoge werkdruk, pesten, agressie en geweld, discriminatie en seksuele intimidatie.

PSA is dus geen los onderwerp naast de RI&E. De risico’s op PSA moeten onderdeel zijn van de RI&E.

En precies daar wordt het voor de OR interessant.

Bij arbeidsrisico’s denken we al snel aan gevaarlijke machines, tillen, lawaai of een losliggend snoer. Allemaal belangrijk. Maar een te hoge werkdruk zie je niet liggen. En of iemand zich geïntimideerd, buitengesloten of onveilig voelt, staat meestal ook niet op een waarschuwingsbord.

Toch kunnen de gevolgen groot zijn: stressklachten, minder werkplezier, fouten, verzuim en uiteindelijk uitval. En ook voor de organisatie zijn er gevolgen, zoals verzuimkosten en extra inhuur. Daar zit dus ook een gedeeld belang met de bestuurder.

Als OR zit je op een bijzondere plek. Je praat met de bestuurder, maar hoort ook wat er onder collega’s speelt. Juist daardoor kun je kijken of het beeld in de RI&E overeenkomt met de dagelijkse praktijk. Is de werkdruk op sommige afdelingen al maanden hoog? Vallen mensen uit? Is het verloop opvallend? Krijgt de OR signalen over omgangsvormen binnen een team? Wordt er structureel overgewerkt?

Die conclusie is snel getrokken. Maar geen meldingen betekent niet automatisch dat er geen problemen spelen. Misschien weten medewerkers niet waar ze terechtkunnen. Misschien denken ze dat melden toch niets oplevert. Of misschien voelt het simpelweg niet veilig genoeg om iets te zeggen.

Hetzelfde geldt voor medewerkerstevredenheidsonderzoeken en verzuimcijfers. Natuurlijk zijn cijfers nuttig, maar kijk als OR verder. Een percentage vertelt je dát er iets gebeurt. Niet altijd waarom.

Dus stel die vervolgvraag. Hoe gaat het écht met de mensen? Wat gaan we doen aan PSA?

Wanneer heeft jouw OR de RI&E eigenlijk voor het laatst gezien? Niet alleen de samenvatting. De RI&E zelf én het plan van aanpak.

Kijk vervolgens eens specifiek naar PSA. Herkennen jullie wat daar staat? Zijn de risico’s concreet beschreven? Zie je de signalen terug die jullie zelf van collega’s krijgen?

Kijk ook naar wie bij de RI&E is bevraagd. Zijn teamleden, de preventiemedewerker en de bedrijfsarts daarbij betrokken?

En kijk vooral naar het plan van aanpak. Want daarin staat wat de maatregelen zijn die genomen moeten worden om risico’s op te heffen.

Prima. Maar wat gaan we dan doen? Wie gaat dat doen? Wanneer gebeurt het? En hoe weten we over een halfjaar of het ook daadwerkelijk iets heeft opgeleverd?

Als het goed is, staat dit in het plan van aanpak. Is er sprake van een middel- tot hoog risico, of is het risico nog onduidelijk, dan kan een verdiepende RI&E nodig zijn, uitgevoerd door een gecertificeerde kerndeskundige. Bij PSA is dat meestal een arbeids- en organisatiedeskundige.

Dat zijn vragen waar je als OR iets mee kunt.

Veilig en gezond werken is een verantwoordelijkheid van zowel werkgever als werknemer. De werkgever is verantwoordelijk voor het arbobeleid en de OR hoeft dus niet zelf voor arbodeskundige te spelen.
Maar je hebt wel een positie!

De WOR en de Arbowet geven de OR rechten en mogelijkheden als het gaat om arbeidsomstandigheden. Bij verschillende regelingen op het gebied van arbeidsomstandigheden en PSA speelt het instemmingsrecht van artikel 27 WOR.
Daarnaast heeft de OR op grond van artikel 28 WOR een stimulerende taak. Juist die combinatie met artikel 27 WOR maakt dat de OR de opdracht heeft om dit, soms wat taaie, proces op de voet te volgen.

De RI&E moet actueel zijn. Er is geen wettelijke vervaltermijn, al wordt in het werkveld wel eens een richtlijn van drie tot vijf jaar genoemd. Belangrijker is dat de RI&E opnieuw wordt geëvalueerd en zo nodig herzien wanneer er iets verandert, bijvoorbeeld bij een verhuizing, verbouwing, reorganisatie of de komst van nieuwe machines.

Ook daar ligt een rol voor de OR: vanuit artikel 28 WOR kun je de bestuurder bevragen op de actualiteit van de RI&E.

Gebruik die positie.

Kijk niet alleen naar wat er op papier geregeld is, maar leg het naast wat medewerkers daadwerkelijk ervaren. Daar zit juist de kracht van medezeggenschap.

Dus misschien een mooie vraag voor de eerstvolgende OR-vergadering:

Wanneer hebben wij onze RI&E voor het laatst écht bekeken?

En als het antwoord begint met “ehhh…”, weet je meteen wat er op de agenda kan!

Wil je als OR meer grip krijgen op de RI&E, PSA en jullie rol daarbij? Of merk je dat jullie wel signalen krijgen van collega’s, maar zoeken naar wat je daar als OR vervolgens mee kunt?

Bij MZ Services maken we wet- en regelgeving graag praktisch. Geen lange theoretische verhalen, maar samen kijken naar wat er binnen jullie organisatie speelt, welke mogelijkheden je als OR hebt en hoe je die ook daadwerkelijk kunt benutten.

Dat kan tijdens een training, maar ook door met jullie mee te kijken naar een concrete situatie.

Onze gespecialiseerde Arbo-trainers en -adviseurs geven zowel basis- als verdiepende arbo-trainingen op open inschrijvingsbasis, maar kunnen ook speciaal voor jouw Arbo- of VGWM-commissie een maatwerktraining inrichten.

Ook als jullie OR advies op projectbasis of liever op afroep nodig heeft, dan is dat natuurlijk mogelijk bij MZ Services.

Wil je meer weten over Arbo? Kijk dan in onze Kennisbank. Hier plaatsen we regelmatig nieuwe artikelen. Lees bijvoorbeeld: